VETTE
Grunnkommentar
I Nynorskordboka (1986) vert ordet vette (n) forklart slik: «overnaturleg skapnad el. ånd som held til nær menneska el. i naturen». Ordboka nemner fleire døme på samansetjingar, slik som godvette, uvette, vassvette, vettefolk «underjordiske folk», vettelys «blålys, drauglys, varlys».
I tillegg har me hokjønnsordet vett (f): «kvinneleg vette, hulder».
I Olav Bø m fl: Norske segner (1981) vert ordet vette omtala som eit mangetydig ord: «Vi kan rekne hit både troll og alle slags underjordsfolk. Medan trollfolket høyrer heime i eventyret og dei eventyrliknande forteljingane, har vette i mange utgåver spela ei stor rolle i laginga av segner.» (35)
Utfyllande kommentar1 Til ‘ordet vette’
I Gamalnorsk ordbok (1963) gir Leiv Heggstad m a fylgjande kommentar til ordet vættr: «overnaturlig skapning, ånd, gud».
I Falk og Torps Etymologisk ordbog vert vette m a sett i samanheng med det gotiske ordet waíhts som tyder ting; det angelsaksiske ordet wiht som tyder ting, vesen, demon og det middelnedertyske ordet wicht som tyder vesen, skapning.
I Ivar Aasens Norsk Ordbog vert hokjønnsordet vett definert som «kvindelig Vætte, Skovnymfe, Ellskone (omtr. som Hulder)», medan nøytrumsordet vette vert forklart som «Vætte, Genius, usynligt Væsen (i Folkesagn)».
Chr. Vidsteen gir i Ordbog over Bygdemaalene i Søndhordland fylgjande kommentar til nøytrumsordet vette: «Væsen blot i Samsetn, f. Eks. Leidvette, Rangvette og mange flere»
2 Til ‘i naturen’:
Ute i naturen spann det seg segner og truer kring fenomen folk elles ikkje fann forklaring på. Opphavssegnene gir ei diktarisk forklaring på slike fenomen, men td trollsegnene kan også ha kome til som forklaring på eit stadnamn ein ikkje fullt ut forstår.
3 Til ‘mangetydig ord’
I norrøn mytologi skil ein gjerne mellom høgare og lågare mytologi. I den høgare mytologien plasserer ein menneska i spenningsfeltet mellom gudar og jotnar. Jotnane var i utgangspunktet fiendar til både gudar og menneske, men det kunne også vera nær kontakt og samkvem mellom gruppene.
Jotnane var store og kunne elles vera både fantastiske og skræmelege på skap, men stundom også vakre og tiltrekkande. I kvardagslivet levde dei som ‘folk flest’, men dei var rike, og det var natta som først og fremst var deira rette tid. Dagen og sola tålte dei ikkje.
Andre namn på jotnane kunne vera tusse, rise og gyger.
Med kristendommen kom dei gamle gudane i ein ny posisjon. I og med at dei kom til å stå som motpol til den kristne guden, hamna dei i selskap med andre vonde makter som jotnane og djevelen. Tor, som før kjempa mot trolla, vart no sjølv halden for eit troll. Frøya, som m a var gudinne for vekstkraft og kjærleik, vert med kristendommen splitta i to kvinnefigurar: Jomfru Maria og huldra. (Jf madonna- og skjøkjemotivet i litteraturen)
Til den lågare mytologien høyrde ulike slag vette. Det fanst både vonde vette (meinvættir) og gode vette (hollar vættir). Landvetta var oftast gode. Dei levde i naturen på landjorda; i haugar, fossar og lundar. Dei var usynlege, men synske folk kunne sjå dei, og alle kunne få hjelp av dei og oppnå framgang i livet om ein td ofra til dei. Såleis var dei gode vetta beslekta med gudane. Ved innføringa av kristendommen vart slik praksis sjølvsagt motarbeidd av kyrkja.
Kjelder
Bø, Olav m fl: Norske segner (1981)
Hodne, Ørnulf: Vetter og skrømt i norsk folketro (1995)
Bø, Olav: Trollmakter og godvette (1987)
Liestøl, Knut: 'Innleiing' i Norsk folkedikting. Segner (1939)